Қазақстандағы зейнетақы жүйесі соңғы жылдары маңызды өзгерістерге ұшырап, азаматтарға зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын алу мүмкіндігін беруде. Бұл жаңашылдық халыққа тұрғын үй жағдайын жақсарту немесе медициналық көмек алу мақсатында зейнетақы жинақтарын пайдалануға жол ашты. Алайда бұл мүмкіндік тек белгілі бір талаптарға сәйкес беріледі және әрбір азаматтың жасына, жинақ мөлшеріне, сондай-ақ мақсаттарына байланысты түрлі шарттар қойылады. Бүгін зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын алу тәртібі мен оның мүмкіндіктері туралы кеңірек тарқатып айтамыз.
Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексінің 207-бабы 1-тармағына сәйкес, ерлер 63 жасқа, ал әйелдер 61 жасқа толғанда зейнетке шығады. Зейнеткерлердің көпшілігі әрі қарай жұмыс істемейді, сондықтан оларға зейнетақы төлемдері тағайындалады. Бұрын зейнетақы жинақтарын тек зейнет жасына жеткеннен кейін ғана алуға болатын. Алайда, 2023 жылы Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан қаражаттың бір бөлігін мерзімінен бұрын алу мүмкіндігін қарастыратын заң қабылданды. Бұл мүмкіндік белгілі бір талаптармен шектелген. Атап айтқанда:
Бұл өзгерістер азаматтарға зейнетақы жинақтарын икемді пайдалану мүмкіндігін береді, бірақ сонымен бірге болашақтағы қаржылық тұрақтылықты да ескеруді талап етеді.
Қазақстанда зейнетақы жүйесі екі негізгі бөліктен тұрады: мемлекеттік зейнетақы және Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы жинақ.
Бұл төлемдер екі санатқа бөлінеді:
Негізгі зейнетақы төлемі – еңбек өтіліне және ең төменгі күнкөріс деңгейіне (2025 жылы 46 228 теңге) байланысты есептеледі. Оның мөлшері ең төменгі күнкөріс деңгейінің 65-105%-ын құрайды.
Жасына байланысты зейнетақы – кез келген үш жылдағы орташа айлық табыстың 60%-ына тең. Бірақ есептеу кезінде ең жоғары табыс 55 АЕК-тен (216 260 теңге) аспайды.
Бұл жүйеге үш түрлі жарна кіреді:
Міндетті зейнетақы жарналары – жұмыс істейтін азаматтардың жалақысынан 10% ұсталып, БЖЗҚ-ға аударылады.
Жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары – 2024 жылдан бастап енгізілді. Бұл жарнаны жұмыс беруші өз қаражаты есебінен төлейді. 2025 жылы оның мөлшері 2,5% болса, 2028 жылға қарай 5%-ға жетеді.
Кәсіптік зейнетақы жарналары – зиянды және қауіпті өндіріс орындарында еңбек ететін қызметкерлер үшін жұмыс беруші төлейтін қосымша жарна (5%).
Барлық аударымдар зейнетақы қорына ай сайын түсіп отырады. Зейнет жасына жеткен азаматтар өз жинағын бірден емес, ай сайын белгіленген мөлшерде алады.
Қазақстанда зейнетақы жинақтарын тек белгілі бір жағдайларда ғана алуға рұқсат етіледі. Қазіргі таңда бұл қаражатты екі негізгі мақсатқа жұмсауға болады: медициналық көмек алу және тұрғын үй жағдайын жақсарту.
Зейнетақы жинағын кез келген медициналық қызметке емес, тек белгілі бір ем түрлеріне жұмсауға болады:
Зейнетақы жинағы тұрғын үй мәселесін шешу үшін төмендегі жағдайларда қолданылады:
Зейнетақы жинағын жөндеу жұмыстарына немесе басқа да мақсаттарға пайдалануға болмайды. Егер жөндеу жүргізу қажет болса, басқа қаржыландыру жолдарын қарастырған жөн.
Жақын туыстарға пайдалану мүмкіндігі
Зейнетақы жинағын тек өзіңізге ғана емес, жақын туыстарыңыздың қажеттіліктеріне де жұмсауға болады. Жақын туыстар қатарына ата-ана, балалар (асырап алынғандарды қоса алғанда), немерелер, ата-әжелер, әпке-қарындастар, аға-інілер кіреді.
Зейнетақы жинағын толық немесе ішінара алуға болады. Алайда толық соманы кез келген азамат ала алмайды – бұл құқық белгілі бір санаттағы адамдарға ғана беріледі.
Толық соманы алуға құқығы бар азаматтар:
Ерлер 55 жастан, әйелдер 52 жастан бастап аннуитет рәсімдей алады.
Аннуитетке өтініш беру үшін зейнетақы шотында белгілі бір сома болуы керек:
Шартты 45 жастан бастап жасауға болады, бірақ төлемдерді келісімшартта белгіленген жастан кейін ғана аласыз.
Ішінара алу мүмкіндігі
Толық алуға құқығы жоқ азаматтар жинақтың бір бөлігін ғана ала алады. Бұл үшін ең төменгі жеткіліктілік шегінен асатын қаражат болуы керек.
Жеткіліктілік шегі – Үкімет белгілейтін минималды сома, ол азаматтың жасына қарай өзгереді. Мысалы, 45 жастағы ер адам үшін шек – 6 950 000 теңге. Егер оның шотында 8 000 000 теңге болса, айырмасын – 1 050 000 теңгені алуға құқығы бар.
Ішінара алынған қаражатты тек белгілі бір мақсаттарға жұмсауға болады:
Зейнетке шыққаннан кейін жинақты алу
Зейнет жасына жеткен азаматтардың жинағын алу мүмкіндігі орташа айлық кірісті алмастыру коэффициентіне байланысты есептеледі. Егер бұл коэффициент 40%-дан жоғары болса, міндетті зейнетақы жарналары есебінен жинақталған қаражатты алуға болады.
Жинағыңызды қалай тексеруге болады?
Зейнетақы жинағыңызды жоспарлы түрде бақылап, мүмкіндіктеріңізді алдын ала бағалаған жөн.
Қазақстан азаматтары Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы жинақтарын мерзімінен бұрын ала алады, бірақ оны тек тұрғын үй жағдайын жақсарту немесе емделу мақсатында пайдалану мүмкін. Барлық процесс «Отбасы банкі» платформасы арқылы онлайн жүзеге асырылады. Өтінім беру үшін электрондық цифрлық қолтаңба (ЭЦҚ) қажет. Егер сізде ЭЦҚ болмаса, оны egov.kz порталы арқылы рәсімдей аласыз.
Зейнетақы жинағын алу үшін не істеу керек?
Есіңізде болсын, қаражатты алу үшін мақсатқа сай растама құжаттарын ұсыну қажет. Егер мерзімді сақтамасаңыз, төлемақы БЖЗҚ-ға қайтарылады, сондықтан барлық процесті қайтадан бастау қажет болады.