Қазіргі заманда электр энергиясынсыз өмірімізді елестету мүмкін емес. Үйіміздегі жарық, тұрмыстық техникалар, өндіріс орындары мен заманауи технологиялардың барлығы да электр қуатының көмегімен жұмыс істейді. Десе де, біз күнделікті пайдаланатын электр жүйелерінің тұрақты әрі қауіпсіз жұмыс істеуі үшін көптеген маман еңбектенеді. Электр саласының мамандары – жарықты үздіксіз жеткізіп, ақауларды уақытылы жөндеп, қауіпсіздік шараларын қамтамасыз ететін жауапты тұлғалар. Бүгін біз осы саланың қыр-сыры, жиі кездесетін қиындықтары мен олардың шешу жолдары туралы кәсіби электр маманымен сұхбаттасамыз. Кейіпкеріміз - Бақтыбек Төреханов. Кәсіби маман еңбек жолын Шымкенттегі "Оңтүстік Жарық Транзит" мекемесінде электромонтер болып бастап, бүгінде тұтастай бір ауданның бас инженері қызметін атқаруда.
El.kz: Алдымен өзіңізді таныстырып өтсеңіз. Қай жақта жұмыс істейсіз? Электр саласына қалай келдіңіз?
Бақтыбек Әлішерұлы: Мен Бақтыбек Әлішерұлы Төреханов, 1985 жылы Мақтарал ауданы, Бірлік ауылында дүниеге келдім. 2002 жылы Мұхтар Әуезов атындағы университетке оқуға түсіп, 2006 жылы инженер-сарапшы мамандығы бойынша тәмамдадым. Сол жылы "Оңтүстік Жарық Транзит" мекемесіне жұмысқа орналастым. Бұл мамандыққа келуімнің басты себебі – бала кезімнен техника саласына деген қызығушылығым. Көп ер азамат секілді мен де механизмдер мен электр құрылғыларына әуес болдым.
"Оңтүстік Жарық Транзит" – халыққа тұрақты электр қуатын жеткізуді қамтамасыз ететін маңызды мекеме. Алғашында мен электромонтер ретінде жұмысқа кірістім. Бұл қызметімде жер асты және жоғары кернеулі электр желілерін қалпына келтірумен айналыстым. 2008 жылы жоғары сатыға көтеріліп, әуе желілерімен жұмыс істейтін электромонтер атандым. Кейін бригадир болып, төрт-бес адамнан құралған топқа жетекшілік еттім. 2010 жылы шебер атанып, одан әрі өз білімімді шыңдай түстім. Тыңбай еңбек етіп, ізденудің арқасында 2019-2020 жылдары аға шебер атансам, 2022 жылы Әл-Фараби ауданы бойынша бас инженер қызметіне тағайындалдым. Қазіргі таңда осы қызметті атқарып келемін.
El.kz: Мысалға, медицина саласын таңдаған дәрігерлерден немесе басқа да мамандардан сұхбат алған кезде олар өздерінің осы саланы таңдауының себебін көбінесе қандай да бір ауыр оқиғамен немесе жақындарының ауруымен байланыстырады. Мысалы, біреулердің туысы қатты ауырып, ем табылмай қалған кезде, сол адам өзіне ант беріп: «Мен осы салада еңбек етіп, осы мамандықтың иесі боламын» деп шешім қабылдайды. Ал сізде бұл салаға деген қызығушылықтың себебі не болды?
Бақтыбек Әлішерұлы: Шыны керек, бұл жерде ештеңені жасырмай-ақ қояйын (күліп). Кішкентай кезімізде, колхоз бен совхоз болған уақытта жарық жиі өшетін. Ол кезде желілер ескі еді, жаңа құрылғылар болмады. Сол кезде бізде электр жарығының жануы – үлкен оқиға болатын. Әркімнің жүзінде қуаныш пен шаттық сезімі пайда болатын. Қазір ғой, әркімде телефон, интернет, теледидар бар, ал сол кезде біз үшін жарықтың жануы, теледидар көру, кітап оқу – бәрі бір үлкен бақыт еді. Біз көбінесе магнитофонмен немесе радиомен уақыт өткізетін едік. Жарықтың жануы – әрбір адам үшін ерекше сәт болатын. Ол кездер тек өзімізді ғана емес, барлығымызды қуантатын сәттер еді. Міне, осы кезде менде бір ерекше сезім пайда болатын. Өйткені адамның жақсы іс жасағаны, ел үшін бір нәрсе істегені бәріне қуаныш әкеледі. Бұл сезімді сөзбен жеткізу өте қиын, бірақ бұл мені осы мамандықты таңдауға итермеледі.
El.kz: Электромонтер мен электрик бір ма, әлде айырмашылығы бар ма?
Бақтыбек Әлішерұлы: "Электрик" сөзі өте жалпылама ұғым. Бұл сала түрлі бағыттарға бөлінеді. Мысалы, медицинада жалпы дәрігер бар, бірақ оның ішінде хирург, педиатр, терапевт деген салаларға жіктеледі. Сол секілді электромонтер де әртүрлі мамандану бағытына ие болуы мүмкін. Мәселен, бір электромонтер кабель желілерімен жұмыс істесе, енді бірі релелік қорғаныс саласында қызмет атқарады. Ал кейбірі подстанцияда қызмет етеді. Сондықтан электрик емес, "энергетик" деген нақты атау дұрыс болар еді.
El.kz: Алғашқы жұмыс күніңіз есіңізде ме? Қандай жұмыстар атқардыңыз?
Бақтыбек Әлішерұлы: Иә, алғашқы жұмыс күнім есімде. Ол кезде біз Тәуке хан даңғылындағы жоғары кернеулі электр кабель желілерін қалпына келтіру жұмысын жүргіздік. Ауа райы суық еді, бірақ әріптестерімнің ұйымшылдығының арқасында жұмыс ойдағыдай атқарылды. Сол сәттен бастап менің бұл салаға деген қызығушылығым одан сайын арта түсті. Уақыт өте келе бұл мамандықты ары қарай меңгеріп, түбегейлі осы салада қалуға бел будым. Содан бері осы салада еңбек етіп келе жатқаныма 19 жыл болды.
El.kz: Күнделікті жұмысыңыз қалай өтеді?
Бақтыбек Әлішерұлы: Біздің жұмысымыз – ұжымдық жұмыс. Электр энергиясы – өміріміздің ажырамас бөлігі. Күнделікті тұрмыста халық үшін өте маңызды. Жұмыс барысында түрлі жағдайлар болады, кейде апаттық жағдайлар орын алады. Осындай сәттерде халық уақытша жарықсыз қалуы мүмкін. Бірақ жарық қайта қосылған кезде тұрғындардың қуанған сәтін көру – біз үшін ең үлкен марапат. Әсіресе, балалардың қуанышы, үлкендердің ризашылығы ерекше әсер береді. Мұндай сәттер жұмыстың қаншалықты маңызды екенін тағы бір дәлелдей түседі. Біздің басты мақсатымыз – әрбір шаңырақтың жарығы сөнбей, тұрақты электр қуатымен қамтамасыз етілуіне себепші болу, елдің алғысын алу.
El.kz: Қазақта "Шаңырағыңның жарығы сөнбесін" деген тілек бар. Бұл сіздің жұмысыңызға тура мағынада тікелей байланысты ғой?
Бақтыбек Әлішерұлы: Дәл солай! Бұл сөздің біз үшін мағынасы өте терең. Халыққа тұрақты жарық беру – біздің басты міндетіміз. Сондықтан біз бұл сөзді бейнелі ғана емес, тікелей мағынасында да орындаймыз.
El.kz: Жарықты қосқан кезде халықтың шын жүректен қуанып, алғыс білдірген ерекше оқиғаңыз бар ма?
Бақтыбек Әлішерұлы: Иә, ондай оқиғалар көп. Соның ішінде ерекше есімде қалған бір жағдайды айтып өтейін. 2014-2015 жылдары Терешкова көшесінде орналасқан көпқабатты үйлердің жер асты кабель желісі істен шығып, 31 желтоқсан күні жарықсыз қалды. Дәл жаңа жыл қарсаңында болған бұл оқиға біз үшін үлкен жауапкершілік жүктеді. Тұрғындар жаңа жылды жарықсыз қарсы алады ма деп алаңдадық. Бірақ уақытылы шара қолданып, жарықты қалпына келтірдік. Сол кезде терезелерден шығып алғыс жаудырған халықтың қуанышы ерекше әсер етті. Мұндай сәттер бізге шабыт беріп, жұмысымыздың маңыздылығын сезіндіре түседі.
El.kz: Жарық қосылғанда, риза болғаны соншалық бата беріп жататындары болатын шығар?..
Бақтыбек Әлішерұлы: Әрине, ондай сәттер болады. Әсіресе үлкендер мен ақсақалдар жарық қосылған кезде баталарын беріп, «Жұмысыңыз алға баса берсін, осындай келеңсіз жағдайлар енді болмасын» деп тілектерін айтады. Бата – бұл халқымыздың қасиетті дәстүрі ғой, сол кезде көпшілік үлкен кісілердің батасын тыңдап, өздерінің қуаныштарын білдіреді. Бұл бір ерекше сезім, оны сөзбен жеткізу қиын. Бір жағынан, сіздің жасаған істеріңіз ел үшін, қоғам үшін пайдалы болып, адамдардың қуанышын көру – бұл да сіздің жетістігіңіз.
El.kz: Электрмен жабдықтау саласындағы ең күрделі мәселе қандай? Жалпы электр желілерімен жұмыс істеудің ең жауапты тұстарына тоқталып өтіңізші...
Бақытбек Әлішерұлы: Электрмен жабдықтау саласында шешімін табуды қажет ететін мәселелер аз емес. Дегенмен, ең күрделі әрі маңызды мәселе – бұл техникалық қауіпсіздік және адам өмірінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Біздің жұмысымызда қауіпсіздік талаптарын сақтау – басты қағида. Себебі электр қуатының табиғатын білесіздер, ол көзге көрінбейді, дыбыс шығармайды, иісі де жоқ. Сол себептен, кез келген маман электр желілерімен жұмыс істеуде барынша мұқият болуы керек.
Жалпы, бізде күн сайын таңертең міндетті түрде жоспарлы жиналыс өтеді. Сол жиналыста күнделікті атқарылатын жұмыстар нақтыланады, сонымен қатар техникалық қауіпсіздік мәселелері де кеңінен талқыланады. Бұл жиналыстың негізгі мақсаты – жұмысшыларға қауіпсіздік талаптарын тағы да еске салып, олардың дұрыс орындалуын қамтамасыз ету. Себебі, электр қуаты көздерімен жұмыс істеу өте қауіпті, қателікке жол беруге болмайды.
Техника қауіпсіздігін сақтау үшін ең алдымен жұмысшыларымыздың жеке қорғаныс құралдары болуы шарт. Бізде арнайы қорғаныс киімдері – арнайы қолғаптар, диэлектрлік аяқ киімдер, каскалар және басқа да қорғаныс құралдары беріледі. Жұмысқа кіріспес бұрын олардың барлығы тексеріліп, талапқа сай екендігіне көз жеткізіледі. Себебі, мұндай жабдықтар жұмыс барысында адам өмірін сақтап қалуы мүмкін. Сонымен қатар, біздің мекемеде арнайы фельдшер қызмет етеді. Әр жұмыс күні басталмас бұрын жұмысшыларымыздың денсаулығы тексеріледі. Қан қысымы, жалпы жағдайы, еңбекке жарамдылығы ескеріледі. Өйткені адам өзін жақсы сезінбесе, электрмен жұмыс істеу өте қауіпті. Барлығы тексеруден өткеннен кейін ғана олар жұмысқа жіберіледі.
Жұмыс барысында қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтау өте маңызды. Әрбір жұмысшы өз міндетін, өзіне жүктелген жауапкершілікті толық сезініп, нұсқаулықтарды қатаң орындауы керек. Біздің басты мақсатымыз – электр қуатын тұтынушыларға тұрақты әрі қауіпсіз жеткізу ғана емес, сонымен бірге жұмысшылардың өмірі мен денсаулығын сақтау. Сондықтан біз қауіпсіздік талаптарын бірінші орынға қоямыз.
El.kz: Егер мысалы, қызметкердің денсаулығында қандай да бір ақау болып қалса, мысалы қан қысымы көтеріліп кетсе, басқа да жағдайлар орын алса немесе түнде бір тойда болып, ішімдік ішіп қойған жағдайлар анықталса, олар жұмыстан шеттетіле ме?
Бақтыбек Әлішерұлы: Иә, мұндай жағдайларда жұмысшылар жұмыстан уақытша шеттетіледі. Егер фельдшер тексеру барысында қан қысымының жоғарылағанын немесе жұмысшының өзін жайсыз сезініп тұрғанын байқаса, ол адам бірден жұмыстан босатылады. Қажет болған жағдайда фельдшер алғашқы медициналық көмек көрсетеді. Ал егер жағдай күрделі болса, оны бірден жергілікті емханаға немесе амбулаторияға жібереміз. Кейде біз өзіміз де жұмысшыларды медициналық мекемелерге апарып, толық тексерістен өткізуге көмектесеміз. Мұндай кезде жұмысшыға демалыс беріледі, оның денсаулығы толық қалпына келгеннен кейін ғана ол жұмысқа қайта орала алады. Ал енді егер жұмысшы ішімдік ішіп келген болса, бұл мүлдем басқа жағдай. Мұндай әрекеттерге жол берілмейді. Егер таңертең жұмысқа келген адамның масаң екендігі анықталса немесе оның бойынан алкогольдің иісі сезілсе, ол адам бірден жұмыстан шеттетіледі. Сонымен қатар, бұл жағдай арнайы тіркеліп, тиісті шаралар қолданылады. Өйткені электрмен жабдықтау саласында жұмыс істейтін адам үнемі сергек болуы қажет. Бұл тек өз өмірі үшін ғана емес, айналасындағы адамдардың да қауіпсіздігі үшін аса маңызды. Сондықтан, біздің мекемеде ішімдік ішіп келуге, сондай-ақ жұмыс барысында бейқамдық танытуға қатаң тыйым салынған.
El.kz: Қауіпсіздік шараларын сақтамаудың салдары қандай болуы мүмкін?
Бақтыбек Әлішерұлы: Жалпы біз әрдайым жұмысқа кіріспес бұрын, қызметкерлерге қауіпсіздік ережелерінің маңыздылығын түсіндіреміз. Өйткені әрбір азамат — өз отбасының асыраушысы. Олардың үйінде күтіп отырған анасы бар, келіншегі бар, бала-шағасы бар. Сондықтан бірінші кезекте өз өмірімізді сақтауымыз қажет. Кез келген мамандықтың өзіне тән қауіп-қатері бар, алайда электр желілерімен жұмыс істеу ерекше сақтықты талап етеді. Себебі жоғарыда айтып өткенімдей, электр қуаты көзге көрінбейді, иісі жоқ, дыбыссыз әсер етеді.
Жұмыс барысында бригадалар бірнеше адамнан құралады, ал олардың қауіпсіздігін бақылайтын арнайы шеберлері болады. Бұл мамандар тек жұмыстың орындалу сапасына ғана емес, жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге де жауапты. Қауіпсіздік талаптарын ескермеудің салдары өте ауыр болуы мүмкін. Мәселен, дұрыс қорғаныс құралдарын кимеген жағдайда немесе жоғары кернеулі желілерге жақындағанда, жазатайым оқиғалар орын алуы ықтимал. Осындай жағдайлардың алдын алу үшін біз күн сайын арнайы техникалық қауіпсіздік сабақтарын өткізіп, жұмысшыларға қажетті нұсқаулықтар береміз. Мысалы, кей жағдайларда адам аяғы тайып кетіп, биіктіктен құлап кетуі мүмкін. Осындай келеңсіз оқиғалардың алдын алу үшін арнайы сақтандыру белдіктері, дулығалар мен оқшауланған құралдар пайдаланылады. Егер маман қауіпсіздік талаптарын елемесе, өз өміріне өзі қауіп төндіреді. Мұндай жағдайлар тек жеке адамның емес, бүкіл жұмыс ұжымының жұмысын тоқтатып, үлкен шығындарға әкелуі мүмкін. Себебі электр желілерін жөндеу жұмыстары белгілі бір уақытты талап етеді, ал электр қуаты — халықтың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі. Сондықтан біз әрдайым жұмысшыларымызға «ең бірінші кезекте өзіңіздің және әріптестеріңіздің қауіпсіздігін ойлаңыз» деп түсіндіреміз. Әрбір қызметкердің өмірі - біз үшін қымбат. Егер барлық қауіпсіздік шаралары толық сақталса, ешқандай оқыс оқиға орын алмайды. Тек біздің қалада ғана емес, бүкіл елде, тіпті әлемде мұндай жазатайым оқиғалар мүлдем болмаса екен деп тілеймін. Өйткені электр қуатымен жұмыс істеу — үлкен жауапкершілік жүктейді, сондықтан әрбір маман өз ісіне мұқият болуы қажет.
El.kz: Мысалы, қанша жерден қауіпсіздік шаралары сақталынды делік. Дегенмен, кейде «жазмыш» деп жатамыз ғой. Өзіңіздің тәжірибеңізде сондай бір қауіпке ұрынған жағдайлар болды ма?
Бақтыбек Әлішерұлы: Біз жұмыс барысында әрдайым сақтық шараларын бірінші орынға қоямыз. Қауіпсіздік – бұл біздің негізгі қағидамыз. Біз кез келген жұмысты бастамас бұрын оны мұқият жоспарлап, талқылаймыз. Бір күн емес, тіпті үш күн бұрын алдын ала дайындық жүргіземіз. Қандай да бір жұмыстарды қалай атқару керек, қандай тәсілдермен орындау керек, қандай жағдайларға ерекше назар аудару қажет – осының барлығын егжей-тегжейлі жоспарлаймыз. Бұл, ең алдымен, жұмысшылардың қауіпсіздігі үшін өте маңызды. Әрине, сіз айтқандай, өмірде түрлі жағдайлар орын алып жатады. Бірақ біз әрдайым кез келген келеңсіз жағдайдың алдын алу үшін барымызды саламыз. Әрбір қадамымыз жіті бақыланып, тексеріледі. Әрбір жұмысшы қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтауы тиіс. Сол үшін бізде күнделікті таңғы жиналыстарда техникалық қауіпсіздік ережелері міндетті түрде еске салынып, әрбір қызметкерге тағы бір мәрте түсіндіріліп отырады.
Қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тағы бір маңызды қыры – бұл тәжірибе алмасу. Біз тек теориялық біліммен шектелмейміз, сондай-ақ тәжірибелік сабақтар өткізіп, түрлі жағдайларға арналған жаттығулар жүргіземіз. Қандай да бір төтенше жағдай бола қалса, оны қалай шешу керектігін әр маман білуі тиіс. Бұл – біздің басты ұстанымымыз.
Осы уақытқа дейін өзімнің жеке тәжірибемде ешқандай жазатайым оқиғаларға ұрынған жоқпын. Мұның бәрі қауіпсіздік шараларын қатаң сақтаудың және өз ісімізге үлкен жауапкершілікпен қараудың нәтижесі деп ойлаймын. Осындай жағдайлардың ешкімнің басында болмауын қалаймын. Және барлық әріптестеріме, осы салада еңбек етіп жүрген азаматтарға да үнемі сақтық пен мұқияттылықты бірінші орынға қоюды тілеймін. Себебі ең бастысы – адам өмірі мен денсаулығы.
Қорытындылай келе, біз жұмысымызды тек қауіпсіздік талаптарына сай, бекітілген ережелерді бұлжытпай орындау арқылы жүзеге асырамыз. Сол себепті қауіпке ұрыну мүмкіндігі өте төмен. Дегенмен, сақтық шараларын одан әрі күшейтіп, әрдайым алдын алу жұмыстарына ерекше көңіл бөлуді жалғастыра береміз.
El.kz: Қызмет барысында ең күрделі және қауіпті тағы қандай жағдайлар болады?
Бақтыбек Әлішерұлы: Біздің қызметімізде ең басты күрделі және аса қауіпті жағдайлардың бірі – жоғары кернеулі электр желілерінде жұмыс істеу. Бұл жерде қауіпсіздік шараларын қатаң сақтау қажет. Себебі электр қуаты көзге көрінбейді, дыбыссыз әрі иіссіз болғандықтан, оның қаупін алдын ала сезу қиын. Сондықтан да біз әрбір жұмысқа кіріспес бұрын, оны мұқият жоспарлап, әрбір қадамды егжей-тегжейлі пысықтаймыз. Мысалы, ең күрделі жұмыстардың бірі – трансформаторлық қондырғылармен жұмыс істеу. Бұл қондырғылар қала ішінде орналасқандықтан, олар қосымша электр қуат көздеріне қосылған болады. Сол себепті мұндай жұмыстарды бастамас бұрын барлық қосымша электр қуат көздерін өшіру қажет. Бірақ бұл жеткіліксіз, өйткені кейде резервтік қуат көздері іске қосылып кетуі мүмкін. Осындай жағдайлардың алдын алу үшін арнайы құрылғылар арқылы трансформаторлық қондырғыны жерге тұйықтаймыз. Бұл өте маңызды қадам, себебі жерге тұйықталмаған жағдайда басқа желілерден кездейсоқ электр қуаты келіп қалуы мүмкін. Мұндай кезде электр тоғының соғу қаупі өте жоғары болады. Сондықтан жұмысты бастамас бұрын барлық қауіпсіздік шаралары бірнеше рет тексеріледі. Бұдан бөлек, қала ішінде стратегиялық маңызы бар нысандардың электр желілері бір-бірімен тығыз байланыста болады. Егер бір трансформатор істен шығып қалса, оның орнына екінші трансформатор автоматты түрде қосылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда мамандар өте мұқият болулары керек. Себебі тоқтың кенеттен берілуі қайғылы жағдайға алып келуі мүмкін. Сондықтан біз әрдайым қосымша жоғары кернеулі кабельдердің қайда жалғанғанын, олардың жұмысы қалай реттелгенін тексеріп отырамыз. Егер бір желіде ақау шықса, халық электр жарығынан ұзақ уақытқа айырылып қалмауы үшін тез арада резервтік желілерді қосамыз. Осы процестердің барлығы қатаң бақылауда өтіп, арнайы мамандармен үйлестіріліп іске асырылады.
Жалпы алғанда, электр желілерімен жұмыс істеу барысында ең бастысы – адам өмірінің қауіпсіздігі. Біздің салада «қауіпсіздік бірінші орында» деген қағида әрдайым сақталады. Әрбір маман өзінің және әріптестерінің өміріне жауапты екенін түсінуі керек. Сол себепті біз әрбір жұмысты бастамас бұрын техникалық қауіпсіздік шараларын бірнеше рет тексеріп, барлық мүмкін болатын қауіп-қатерлерді алдын ала ескеріп, жұмысқа тек сонан кейін ғана кірісеміз.
El.kz: Көп адамдар электр мамандарын тек жарық қосатын адам ретінде көреді. Ал негізі бұл мамандықтың көпшілік біле білмейтін қырлары қандай?
Бақтыбек Әлішерұлы: Бұл салада еңбек ететін мамандардың жұмысы тек жарық қосумен шектелмейді. Электр мамандарының қызметі тәулік бойы тоқтаусыз жүреді, әсіресе апатты жағдайларда олар күндіз-түні жұмыс істеуге мәжбүр болады. Себебі электр қуатының үздіксіз берілуі – халықтың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін маңызды фактор. Сонымен қатар бұл салада жұмыс істейтін мамандарға жоғары біліктілік, техникалық білім және аса мұқияттылық талап етіледі. Олардың қызметінде тек физикалық еңбек қана емес, сонымен қатар стратегиялық ойлау, қауіп-қатерді алдын ала болжау және әртүрлі техникалық жабдықтармен жұмыс істеу дағдылары өте маңызды.
Көпшілік біле бермейтін жайттардың бірі – электр мамандарының стратегиялық маңызы бар нысандарда жұмыс істеуі. Мысалы, ауруханалар, мемлекеттік мекемелер, өндіріс орындары және басқа да маңызды нысандар электр энергиясымен үздіксіз қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл жұмыстарда әртүрлі кедергілер кездесуі мүмкін, мысалы, жер астындағы инженерлік коммуникациялар – газ құбырлары, су құбырлары, интернет желілері. Осындай инфрақұрылымдық факторларды ескеріп, мамандар өз жұмыстарын мұқият жоспарлап, ешбір жүйеге зиян келтірместен, өз міндеттерін атқарады.
El.kz: Халықтың көбі электр жарығы өшсе, маман келіп, екі сымды жалғап, жарықты қоса салады деп ойлайды. Ал шынында оның артында үлкен жұмыс жатыр... Солай ма?
Бақтыбек Әлішерұлы: Иә, дәл солай. Көпшілік ойлағандай, электр маманы жай ғана екі сымды жалғап кете салмайды. Оның жұмысы бірнеше кезеңнен тұрады. Бірінші кезекте ол тұтынушыдан түскен шағым бойынша мәселенің себебін анықтау үшін үлкен трансформаторлық қондырғыға барып, ондағы көрсеткіштерді тексереді. Одан кейін электр тарату қорапшаларын қарап, кернеудің дұрыс беріліп жатқанын анықтайды. Егер ол көпқабатты үй болса, жертөлеге түсіп, ондағы желілерді тексереді. Ал жеке үйлер жағдайында, әуе желілері мен бағаналардағы қосып-өшіру құрылғыларын зерттеп, барлық қауіпсіздік шараларын сақтай отырып жұмыс істейді. Сонымен қатар электр мамандары жалғыз жұмыс істемейді. Әрбір іс-әрекет белгілі бір жоспарға сай жүзеге асырылады. Жоғары кернеулі желілерде жұмыс істегенде қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін арнайы рұқсаттар беріледі, жұмыс аймағы оқшауланады және әр қадам қатаң бақылауда болады. Себебі электр қуатымен жұмыс істеу – аса қауіпті сала, мұнда қателіктің құны өте жоғары болуы мүмкін.
El.kz: Электр жүйелерінде ең жиі кездесетін ақаулар қандай және оларды болдырмау үшін не істеу керек?
Бақтыбек Әлішерұлы: Электр жүйелерінде жиі кездесетін ақаулар әртүрлі болады, бірақ олардың ішінде ең көп кездесетіндері – әуе желілеріндегі зақымданулар, оқшаулау қабатының тозуы, ауа райының қолайсыздығы және желінің шамадан тыс жүктелуі. Әуе желілері дегеніміз – көшелерде орналасқан электр бағаналары арқылы тартылған сымдар. Бұл желілердегі ақаулар көбінесе табиғи факторлардан туындайды. Мысалы, ағаштардың бұтақтары электр сымдарына тиіп, олардың қысқа тұйықталуына немесе үзілуіне себеп болуы мүмкін. Сондықтан алдын алу шаралары ретінде белгілі бір уақыт аралығында ағаш бұтақтарын кесу жұмыстары жүргізіледі. Бұл үшін тұрғындарға алдын ала хабарланып, белгілі бір уақытта электр қуатының өшірілетіндігі ескертіледі.
Көктем, күз және қыс айларында жауын-шашынның көп түсуі, қатты желдер электр желілерінің бұзылуына әкелуі мүмкін. Осыған байланысты, біз тұрақты түрде алдын алу шараларын жүргізіп, желілерді күтіп ұстау жұмыстарын жүзеге асырамыз. Сонымен қатар электр желілерін уақытылы тексеріп, тозған немесе ескірген бөлшектерді ауыстыру да маңызды. Бұл шаралар электрмен жабдықтау жүйесінің үздіксіз және қауіпсіз жұмыс істеуіне ықпал етеді. Сол себепті алдын ала шаралар қабылдап, ақаулардың алдын алу үшін үнемі тексерулер мен профилактикалық жұмыстар жүргізу қажет.
El.kz: Жасыратыны жоқ, бізде қатты жел тұрса, жарық өшіп қала береді. Себебі неде? Оның алдын алуға болмайды ма?
Бақтыбек Әлішерұлы: Иә, бұл мәселе бізге жақсы таныс. Қатты жел тұрғанда кейбір аудандарда жарықтың өшіп қалуының басты себебі – ескі әуе желілерінің әлі толық жаңартылмағандығы. Қазіргі таңда көптеген желілер әлі күнге дейін оқшаулағышы жоқ жалаңаш сымдар арқылы жұмыс істеп тұр. Бұл сымдар қатты жел соққанда бір-бірімен түйісіп, қысқа тұйықталу туғызуы мүмкін. Осындай жағдайлардың алдын алу үшін 2010 жылдан бастап өздігінен тұратын оқшауланған сымдарға (СИП – самонесущий изолированный провод) ауыстыру жұмыстары басталған.
Қазіргі уақытта қала бойынша осы ауыстыру жұмыстары қарқынды жүріп жатыр және көп жерлерде бұл мәселе шешіліп те қойды. Бірақ әлі де кейбір аумақтарда ескі желілер қолданылып жатыр. Дегенмен алдағы жылдары барлық желілерді толық жаңарту жоспарымызда бар. Сонымен қатар электр бағаналарын және олардың бекітілуін үнемі тексеріп, қажет болған жағдайда қосымша күшейту жұмыстарын да жүргіземіз. Мұның барлығы жарықтың өшу қаупін азайтып, жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.
El.kz: Сіз айтып отырған өздігінен тұратын оқшауланған сымдар жүз пайыз толық ауысса, демек жел тұрғанда жарық өшпейді деген сөз бе?
Бақтыбек Әлішерұлы: Иә, оқшауланған сымдар толық ауысқан жағдайда электр желілерінің тұрақтылығы айтарлықтай артады. Өйткені бұл сымдардың сыртында арнайы оқшаулау қабаты болады, ол ауа райының өзгерістеріне төзімді және қатты жел тұрғанда да қысқа тұйықталудың алдын алады. Сонымен қатар жаңбыр, қар, мұз қату сияқты факторлардан да қорғайды.
Бірақ мына нәрсені назарға алған жөн. Электр жүйесі өте күрделі болғандықтан, кейбір техникалық ақаулар кездеспейді деп айту қиын. Осы бағытта біздің мекеме тұрақты түрде жұмыс істеп жатыр және алдағы жылдары бұл мәселе түбегейлі шешіледі деп сенеміз. Тұрғындарды тұрақты әрі сапалы электр қуатымен қамтамасыз ету – біздің басты міндетіміз, сондықтан біз бұл салада барлық күш-жігерімізді жұмсап, жұмыс істеп жатырмыз.
El.kz: Электр саласындағы жаңа технологиялар туралы не ойлайсыз? Қазір қандай технологиялар ендіріліп жатыр?
Бақтыбек Әлішерұлы: Бүгінгі таңда электр энергетикасы саласында көптеген жаңа технологиялар енгізіліп жатыр. Бұл жаңашылдықтар ең алдымен жұмыс тиімділігін арттыруға, қауіпсіздікті күшейтуге және апаттық жағдайлардың алдын алуға бағытталған. Қазіргі заманғы құрылғылар электр желілерінің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етіп қана қоймай, оларды басқару мен бақылау процестерін автоматтандыруға мүмкіндік береді. Мысалы, қазіргі кезде автоматты түрде қосып-өшіру жүйелері кеңінен қолданылуда. Сонымен қатар апатты жағдай болған кезде желіге зиян келмей тұрып, сол апатты аймақты дереу өшіріп тастайтын құрылғылар орнатылып жатыр. Бұл әсіресе әуе желілерінде де, жерасты кабельдік желілерінде де маңызды рөл атқарады. Қазір осындай автоматтандырылған жүйелерді енгізу жұмыстары жүргізіліп жатыр. Жаңа технологияларға ауысып жатырмыз, бұл процестерге барлығымыз атсалысудамыз.
Мысалы, үйдегі кішігірім автоматтар бар, олардың қуаты шағын ғана болып келеді. Олар үй ішіндегі электр желілерінде қысқа тұйықталу болған кезде автоматты түрде электр қуатын өшіреді. Осындай құрылғылардың үлкен көлемдегі нұсқалары да бар. Олар трансформатор қондырғыларында орнатылады және бірнеше үйге немесе үлкен аудандарға электр қуатын тұрақты түрде таратып отырады. Магистральдық желілердегі ақаулардың алдын алу үшін де осындай жүйелер қолданылады.
Жалпы, қазіргі заманғы технологиялар электр энергиясының берілуін айтарлықтай жақсартып қана қоймай, тұрғындар үшін де, электр желісін басқаратын мамандар үшін де қауіпсіздік деңгейін арттыруға бағытталған. Біздің мекеме де осы жаңашылдықтарды енгізіп, қолданысқа енгізуге барынша атсалысып жатыр. Болашақта бұл жүйелер толыққанды іске қосылып, электр желілерінің сапасы мен тұрақтылығы одан әрі артады деп сенеміз.
El.kz: Демек, жаңа технологиялар электр саласындағы мамандардың жұмысын жеңілдетіп жатыр деп айта аламыз ба?
Бақтыбек Әлішерұлы: Әрине, бұл жаңа технологиялар электр мамандарының жұмысын айтарлықтай жеңілдетіп жатыр. Сонымен қатар олар электр желілерінің басқа бөліктеріне зиян келтірмеу үшін алдын алу шараларын күшейтуде. Автоматты жүйелердің енгізілуі апаттық жағдайлардың алдын алуға, сондай-ақ жылдам әрекет етуге мүмкіндік береді. Бұл әсіресе электр желілерінің күрделі құрылымы бар аймақтарда өте маңызды.
El.kz: Тұрғын үйлер мен кәсіпорындарда электр жүйесін орнатуда қандай негізгі айырмашылықтар ы және қандай негізгі талаптары бар?
Бақтыбек Әлішерұлы: Жақсы сұрақ. Жалпы, кәсіпорындар мен тұрғын үйлердегі электр жүйелерін орнатуда бірқатар маңызды айырмашылықтар бар.
Кәсіпорындар үшін арнайы техникалық шарттар талап етіледі. Техникалық шарт дегеніміз – электр қуатына қосылуға рұқсат беретін ресми құжат. Бұл құжатта кәсіпорынға қатысты нақты талаптар мен техникалық параметрлер көрсетіледі. Мысалы, қосылу нүктесінің нақты орналасуы, қолданылатын жабдықтардың сипаттамасы, қауіпсіздік талаптары және жалпы электр қуатының жүктемесі секілді мәліметтер егжей-тегжейлі беріледі. Кәсіпкер бұл талаптардың барлығын толығымен орындауы керек. Техникалық шарттардың басты мақсаты – электр желісінің тұрақты жұмысын қамтамасыз ету және қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтау. Ал тұрғын үйлерде электр жүйесін орнату сәл жеңілдеу. Кәсіпорындар сияқты күрделі техникалық шарттар талап етілмейді, өйткені тұрғын үйлерге электр қуатын қосу қарапайым тұрмыстық қажеттілік болып табылады. Жеке тұрғындар өздеріне электр қуатын қосу үшін ең алдымен тиісті құжаттарды ұсынуы қажет. Бұл құжаттарға үйдің меншік иесіне тиесілі екенін растайтын құжаттар, жер телімінің құжаты және өтініш кіреді. Осы құжаттар рәсімделгеннен кейін электр қуатын қосу жұмыстары жүргізіледі. Дегенмен тұрғын үйлерде де белгілі бір қауіпсіздік талаптары сақталуы керек. Электр желілерін дұрыс жобалау, сымдардың сапалы болуы және арнайы қорғау құрылғыларын орнату – электр қуатын қауіпсіз пайдаланудың негізгі шарттары болып табылады.
El.kz: Энергия үнемдеу туралы соңғы кезде көп айтылып жүр ғой. Электр саласының маманы ретінде сіздің ойыңызша, қарапайым адам жарықты үнемдеу үшін не істеуі керек?
Бақтыбек Әлішерұлы: Иә, расында да қазіргі таңда энергия үнемдеу мәселесі өзекті болып отыр. Электр қуатын үнемдеу әрбір азаматтың жауапкершілігінде. Мысалы, мен өз тәжірибемнен мысал келтірейін. Балаларым кейде жарық шамдарын күндіздің өзінде сөндірмей қояды. Бұл жағдай көптеген үйлерде кездесетін қарапайым мысал. Шындығында, жарықты қажет емес жерде қосып қою – электр қуатын бекерден-бекер ысырап ету деген сөз.
Тұрғындар қарапайым ережелерді сақтауы керек. Біріншіден, бөлмеден шыққанда жарықты міндетті түрде сөндіру әдетін қалыптастыру қажет. Екіншіден, энергия үнемдейтін шамдарды пайдалану керек. Қазіргі заманғы жарықдиодты шамдар кәдімгі қыздыру шамдарынан бірнеше есе аз электр тұтынады және қызмет ету мерзімі ұзақ. Үшіншіден, тұрмыстық техникалар. Егер мұздатқыш қажеттілігі болмаса, оны текке қосып қоюдың қажеті жоқ. Сонымен қатар автоматтандырылған жүйелерді қолдану да жақсы шешім. Қозғалыс сенсорлары бар жарық шамдарын орнату арқылы дәліздер мен кіреберістерде қажетсіз жарық жағудың алдын алуға болады. Смарт-үй жүйелері арқылы жарықты, жылытқыштарды және басқа да электр құралдарын қашықтан басқаруға мүмкіндік бар. Осылайша біз энергияны үнемдейміз, сонымен бірге бюджетті де үнемдей аламыз. Менің ойымша, осындай қарапайым ережелерді сақтай отырып, әрбір азамат электр қуатын үнемдеуге өз үлесін қоса алады.
El.kz: Үйдегі кір жуғыш машина, қысқа толқынды пеш сияқты техникалар нақты қолданылмаса да, олардың сымы розеткаға қосулы тұрады. Сол электр көзін алады деген пікір бар. Бұл қаншалықты дұрыс?
Бақтыбек Әлішерұлы: Бұл – орынды сұрақ. Көпшілік арасында мұндай пікір қалыптасқан. Жалпы техникалық тұрғыдан алғанда, электр құралдары жұмыс істемесе, олардың тұтынатын энергиясы болмайды. Дегенмен сақтықта қорлық жоқ. Қауіпсіздік тұрғысынан алғанда, электр құралдарын ұзақ уақыт пайдаланбайтын болсаңыз, оларды розеткадан ажыратып қойған дұрыс. Бұл әсіресе найзағайлы күндері өте маңызды, себебі тоқ кернеуінің секірістері техникаға зақым келтіруі мүмкін. Сонымен қатар розеткада қосулы тұрған құрылғылар кейде өрт қаупін тудыруы мүмкін. Сондықтан электр құрылғыларын қолданбаған кезде оларды өшіріп, мүлдем ажыратып қойған дұрыс болады деп ойлаймын.
El.kz: Қалай ойлайсыз, болашақта электр саласы мамандарының жұмысы қандай өзгеріске ұшырауы мүмкін?
Бақтыбек Әлішерұлы: Қазіргі кезде технологиялар қарқынды дамып келеді. Электр энергетикасы да бұл үрдістен тыс қалмайды. Болашақта автоматтандырылған жүйелер мен цифрлық технологиялар кеңінен ендірілетін болады деп ойлаймын. Қазіргі таңда заманауи құрылғылар электр желілеріндегі ақауларды автоматты түрде анықтап, оларды түзетуге көмектеседі. Мысалы, интеллектуалды басқару жүйелері арқылы электр желілеріндегі жүктемені реттеуге болады, бұл апаттық жағдайлардың алдын алуға мүмкіндік береді. Бұл өзгерістер электр энергетикасы мамандарынан жаңа білім мен дағдыларды талап етеді. Біздің салада жұмыс істейтін азаматтардың болашағы өте зор деп ойлаймын. Оларға әрдайым жаңа технологияларды меңгеріп, білімдерін жетілдіріп отыру қажет. Себебі болашақта бізге электр энергиясын үнемді әрі тиімді пайдаланудың жаңа жолдарын табуға тура келеді.
Жалпы электр энергетикасы – қоғам үшін өте маңызды сала. Тұрғындарды сапалы және үздіксіз электрмен қамтамасыз ету – біздің басты міндетіміз. Сондықтан бұл сала мамандарының жұмысы ешқашан маңыздылығын жоғалтпайды, керісінше, уақыт өткен сайын жаңа міндеттер мен талаптар қойылып, олардың қызметіне деген сұраныс арта түседі деп ойлаймын.
El.kz: Тұрғындар өтініші бойынша шақырту түсіп, өшкен жарықты қосу үшін көрсетілген мекенжайға барасыздар делік. Сондай сәттерде тұтынушы тарапынан орынсыз сұрақтар немесе күлкілі өтініштер болып тұра ма?
Бақтыбек Әлішерұлы: Әрине, ондай сәттер болып тұрады. Кейде бұл адамдардың өзара қалжыңы болса, кейде шынымен шатасуынан орын алып жатады. Мәселен, біз арнайы шақыртуға байланысты көрсетілген мекенжайға барамыз. Бірақ барған кезде кейбір жағдайларда тұтынушы өзі емес, көршісінің үйінің нөмірін көрсетіп қояды. Мұндай жағдайлар кездесе береді, себебі әртүрлі адам бар. Бірі сасқалақтап қалады, бірі қобалжиды. Сондықтан олардың барлығы бірдей шатаспайды деуге болмайды.
Мысалы, біз шақырылған мекенжайға барғанда үй иесі жарықтың жоқ екенін айтып тұрса, көршісі "жоқ, мен ешқандай шақырту жасамадым" деп таңғалып жатады. Өзіңіз ойлап көріңізші, күндіз біреу есігіңізді қағып, "сізде жарық жоқ қой, соны жөндеуге келдік" десе, сіз абдырап қаласыз ғой. Тура сондай жағдай бізде де жиі кездеседі. Мұндай сәттерді кейде күлкілі оқиғалар қатарына қосып қоямыз.
Әрине, кейбір орынсыз сәттер де кездеседі. Мысалы, бір азамат бізге хабарласып, үйінде жарық жоқ екенін айтады. Біздің мамандар сол мекенжайға арнайы барып, жағдайды зерттей бастайды. Алдымен бағана арқылы электр қуатының келіп тұрғанын тексереді. Барлық жүйе дұрыс жұмыс істеп тұрғанын анықтаған соң есептегіш құралға (счетчик) назар аударады. Сол кезде есептегіш құралдағы автоматтың өшіп қалғанын көреді. Кейін тұтынушыдан сұрағанда, ол ұзақ уақыт бойы істемей тұрған ескі тоңазытқышын тоққа қосқанын айтады. Тоңазытқыштың техникалық жағдайы нашар болғандықтан, ол қысқа тұйықталуға себеп болып, автоматты өшіріп тастаған. Бұл мәселені анықтаған соң, біздің мамандар тұтынушыға түсіндірме жұмыстарын жүргізіп, автоматты қайта қосып береді. Мұндай оқиғалар да жиі кездеседі.
El.kz: Автоматқа байланысты сұрақ. Мысалы, осындай қысқа тұйықталу (замыкание) орын алғанда, автомат бірден өшіп, алайда кейбір тұрғындар оны өздері қосып алады. Бұл қауіпті емес пе?
Бақтыбек Әлішерұлы: Негізінде мұндай жағдайда тұрғындардың өз бетінше автоматты қайта қосуы қауіпті болуы мүмкін. Себебі ол автомат бекерден-бекер өшпейді, белгілі бір себепке байланысты істен шығады. Автоматтың өшуіне көбінесе қысқа тұйықталу себеп болады. Бұл электр жүйесінде ақау бар екенін білдіреді. Сондықтан тұтынушылар автомат өшкен жағдайда оны бірден өздері қоспай, маманды шақырғаны жөн. Себебі электр қуаты көзге көрінбейтін, бірақ аса қауіпті нәрсе. Мамандар арнайы құрылғылармен тексеріп, мәселенің нақты себебін анықтайды. Егер ешқандай қауіп болмаса, олар автоматты қосады. Ал егер ақау болса, оны жөндеу жұмыстарын жүргізіп, қауіпсіздік шараларын қабылдайды. Сол себепті электр жүйесінде қандай да бір мәселе туындаса, кәсіби мамандарға жүгіну әрдайым дұрыс шешім болады.
El.kz: Қазіргі таңда электр саласы мамандарының беделі қандай деп ойлайсыз?
Бақтыбек Әлішерұлы: Қазіргі таңда бұл сала мамандарының беделі өте жоғары деп есептеймін. Себебі әрбір тұрғын, кәсіпкер, жеке тұлға немесе өндірістік мекеме болсын, барлығы электр қуатына тәуелді. Электр қуатынсыз қазіргі өмірді елестету қиын. Сондықтан энергетик мамандардың еңбегі өте маңызды әрі қоғам үшін аса қажет.
El.kz: Енді осы саланы таңдаған жастарға қандай кеңес берер едіңіз?
Бақтыбек Әлішерұлы: Бұл саланы таңдаған жастарға менің кеңесім мынадай: әрбір маман өз жұмысын шын жүректен жақсы көруі керек. Егер адам өзінің жұмысын шын ықыласпен атқаратын болса, онда ол болашақта үлкен жетістіктерге жетеді деп сенемін. Мұндай адам өз арманын жүзеге асырып қана қоймай, өзінің отбасы мен қоғамына да пайдалы болады. Ол тек жеке өмірінде ғана емес, елдің дамуына да үлес қосады. Белсенді азамат ретінде өзінің міндеттерін адал әрі жауапкершілікпен орындайды. Сондықтан ең бастысы – өз ісіңді сүйіп, оған шын беріліп жұмыс істеу.
El.kz: Білікті маман болу үшін қандай қасиеттер қажет?
Бақтыбек Әлішерұлы: Бұл сұраққа жауап беру үшін ең алдымен мен бірнеше маңызды қасиеттерді атап өткім келеді. Біріншіден, сабырлық өте маңызды. Әрбір маман өз жұмысында қиындықтарға тап болады, бірақ сабыр сақтап, әр мәселені дұрыс шешу керек. Екіншіден, төзімділік. Кез келген жетістікке жету үшін адам ұзақ уақыт бойы тынымсыз жұмыс істеуі қажет, сондықтан төзімділік қасиеті үлкен рөл атқарады. Үшіншіден, әрине, білім. Қазіргі заманда кез келген маман үздіксіз білім алып, өз саласындағы жаңа технологиялар мен жаңалықтарды игеріп отыруы тиіс. Сондықтан осы үш қасиет – сабырлық, төзімділік және білім – білікті маман болудың негізі деп ойлаймын.
El.kz: Егер сізге мамандық таңдаудың қайтадан бір мүмкіндігі туса, осы жолды қайта таңдар ма едіңіз? Әлде басқа салаға кетер ме едіңіз?
Бақтыбек Әлішерұлы: Бұл сұраққа еш ойланбастан «Иә» деп жауап берер едім. Яғни, ешқандай күмәнсіз қайтадан осы саланы таңдар едім. Өйткені бұл – менің жүрек қалауыммен, сүйіспеншілікпен таңдаған мамандығым. Кішкентайымнан бастап, мен үшін бұл жолға деген қызығушылық пен сүйіспеншілік ешқашан төмендемеген. Сондықтан басқа саланы таңдау туралы ойым болған емес, егер қайта таңдау мүмкіндігі берілсе, мен тағы да осы жолды таңдар едім.
El.kz: Сұхбатыңызға көп рахмет!