1941-1945 жылдар аралығындағы Екінші дүниежүзілік соғысы – адамзат тарихындағы ең қасіретті әрі ұлы ерлікке толы кезеңдердің бірі. Бұл соғыста Кеңес Одағының барлық халықтары сияқты қазақ ұлтының өкілдері де Отаны үшін отқа түсіп, ерліктің ерен үлгілерін көрсетті.
Қазақстаннан 1 миллион 200 мыңнан астам азамат соғысқа аттанып, майданның барлық ауыр жүгін көтерді. Олардың жүз мыңдағаны орден-медальдармен марапатталса (арасында 96 638 қазақ бар), 497 жауынгер (соның ішінде 98 қазақ) ең жоғары марапат – «Кеңес Одағының Батыры» атағы берілгені айтылады. Алайда өзбек ағайндар иеленіп кеткен айтулы қазақтар: генерал-майор Сабыр Рахимов пен бөлімше командирі Расул Есетовты да осы санатқа қосуға болады. Яғни, соғыс кезеңінде бұл атақ 100 адамға нақты берілсе, 1946 жылы оны Сұрағанов Құдайберген, 1965 жылы генерал Рахимов Сабыр, ал 1990 жылы Момышұлы Бауыржан алды. Бұл – қазақ халқының жауынгерлік дәстүріндегі «батыр» ұғымымен үндес жоғары атақ еді. Расында да, сол алтын жұлдызды кеудесіне таққан жан нағыз батыр атанып, елінің абыройын асқақтатты. Қазақтың қос қызы Мәншүк Мәметова мен Әлия Молдағұлова осындай даңқты атаққа ие болып, есімдері ел жадында мәңгі қалды. Сондай-ақ Талғат Бигелдинов сынды қазақ ұшқышы екі мәрте Кеңес Одағының Батыры атанып, ерекше құрметке бөленді. Жалпы, қазақ халқы Батыр атағын алған ұлдарының саны бойынша соғысқа қатысқан жүзден астам ұлттың арасында алтыншы орынға шықты.
Ұлы Жеңіс тарихын қазақтың қаһарман ұл-қыздарысыз елестету мүмкін емес. Тарих беттерінде ерліктің синониміне айналған көптеген есімдердің арасында әсіресе халқымыз ерекше қастерлейтін бірнеше батыр тұлғалар бар. Олар өздерінің жанқиярлық әрекеттерімен Отанын қорғап қана қоймай, кейінгі ұрпаққа өшпес өнеге қалдырды. Төменде Екінші дүниежүзілік соғысында аты аңызға айналған сондай қазақ батырларының барлығының болмаса да біршамасының майдандағы ерлігі мен тарихи рөліне тоқталамыз.
Бауыржан Момышұлы
Ерліктің символына айналған даңқты қолбасшы Бауыржан Момышұлы қазақ халқының жауынгерлік рухын бүкіл әлемге танытты. Соғыс басталған кезде әскер қатарына алынған ол атақты 316-атқыштар дивизиясы (кейінгі 8-гвардиялық дивизия) құрамында Мәскеу түбіндегі шайқастарға қатысты. Панфиловшы Момышұлы Волоколамск бағытындағы кескілескен ұрыстарда батальон командирі ретінде асқан ерлік көрсетіп, жау шабуылына тойтарыс берді. Оның әскери тактикасы, қайсар мінезі мен сарбаздарға қамқорлығы жауынгерлерге рух беріп, Мәскеу түбіндегі жеңіске үлес қосты. Александр Бек жазған «Волоколам тас жолы» кітабында Бауыржанның сол батырлық жолы көркем бейнеленіп, есімі кең таралды. Б.Момышұлы соғыстан аман оралып, кейін әскери ұстаз, жазушы ретінде де қызмет етті. Алайда оның соғыс жылдарындағы ерлігі ұзақ уақыт өз деңгейінде бағаланбай, Кеңес Одағының Батыры атағы сол кезде берілмей қалған еді. Тек арада бірнеше онжылдық өткен соң, 1990 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Бауыржан Момышұлына бұл атақ қайтыс болғаннан кейін берілді. Қазақ халқының қайсар ұлына кеш те болса көрсетілген бұл құрмет – оның өшпес ерлігіне жасалған тағзым.
Бауыржан Момышұлының тарихи рөлі – әскери тактика мен рух берудегі үлгісінде. Оның жауынгерлік тәжірибесі мен өнегесі отаншылдықтың символы ретінде бүгінгі жас сарбаздарға үлгі болып келеді. Батырдың есімі ел есінде: Алматының орталық даңғылы, мектептер мен көшелер Б.Момышұлы атында, оның ерлігі жайлы кітаптар оқылып, ұрпаққа ұран болып жатыр.
Мәншүк Мәметова
Қазақтың қаһарман қызы Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова – ел қорғауға ерлермен бірге аттанып, ерлігі аңызға айналған алғашқы қазақ қызы. Ол соғыс басталғанда медицина институтының студенті болса да, өз еркімен майданға сұранып, 1942 жылы Қызыл Армия қатарына алынды. Мәншүк initial кезде медицина қызметкері болғанымен, жүрек қалауымен пулеметшілікті үйреніп, атқыштар бөлімшесінде қызмет етті. 21-армияның 100-атқыштар бригадасы құрамында атқыш-пулеметші Мәншүк Солтүстік-Батыс майданындағы кескілескен шайқастарға қатысты.
1943 жылдың күзі, Невель қаласы маңындағы шешуші ұрыста Мәншүк Мәметова нағыз ерлік пен қаһармандықтың үлгісін көрсетті. Жау күштері басым түскен қиын сәтте ол жалғыз өзі үш пулемет орнын алмастырып, шегінбей соңына дейін соғысты. Толассыз шабуылдаған жау әскері Мәншүктің жанындағы жолдастарын біртіндеп құлатқан кезде, қайсар қыз бекініс биіктігін тастап кетпей, оқ бітсе де, жараланса да пулеметін қайта оқтап, жауды жақындатып алып оқ жаудырып отырды. Ақыры ауыр жараланған хәлде қолындағы қаруын тастамай, келген дұшпандарды бірі қалмай құлатқанша шайқаса берді. Сол соңғы шайқаста Мәншүк жалғыз өзі 70-тен астам неміс әскерінің көзін жойып, ерлікпен қаза тапты. Оның жанқиярлық «соңғы шайқасы» жаудың бетіне қайсар рухтың қандай боларын көрсетті.
Бұл ерлігі үшін Мәншүк Мәметоваға 1944 жылдың 1 наурызында Кеңес Одағының Батыры атағы қаза тапқаннан кейін берілді. Мәншүк – КСРО бойынша ғана емес, бүкіл Азия халықтарының арасынан шыққан тұңғыш әйел-жауынгер Батыр. Қазақтың өжет қызының есімі бүгінде ел жадында мәңгі: Орал қаласында Мәншүкке еңселі ескерткіш қойылған, Алматы мен Невельде және басқа да қалаларда көше, мектептер Мәметованың атымен аталады. 1969 жылы түсірілген «Мәншүк туралы ән» фильмі арқылы батырдың бейнесі өнерде де сомдалды. Мәншүктің ерлігі – өжет қыздың отаншылдық рухының, қайсар мінезінің нышаны ретінде бүгінгі ұрпаққа әрдайым үлгі болып келеді.
Әлия Молдағұлова
Мәншүкпен қатар аталатын тағы бір даңқты есім – Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова. Ол Екінші дүниежүзілік соғысы жылдары мерген қыз ретінде талай жаудың қайтпас қас дұшпанына айналған. Әлия небәрі 18 жасында сұрапыл соғыстың алдыңғы шебінде жау нысанасын көздеп, ұрыс даласында мергендігімен аты шықты. 1943 жылы мергендер мектебін бітірген соң, Солтүстік-Батыс майдандағы 54-атқыштар бригадасына қосылған Әлия Новосокольники бағытындағы шабуылдарға қатысты. Ол қысқа ғұмырында көздеп атқан әрбір оғын зая кетірмей, есеп бойынша 78 неміс басқыншысын жойған аса үздік мерген болды.
1944 жылдың қаңтарында Псков облысы Новосокольники маңындағы ауыр шайқаста Әлия Молдағұлова ерліктің соңғы үлгісін көрсетті. Жау траншеясына қарай ұмтылған бөлімшесіне жол ашу үшін Әлия жандарына граната лақтырып, мерген винтовкасымен бірнеше жауды жер жастандырды. Алайда траншея ішіндегі қиян-кескі ұрыста ол ауыр жараланып құлайды. Соңғы күшін жинап орнынан тұрған Әлия қарсы алдынан шыға келген дұшпан офицерін дәл көздеп атып түсірді де, сол сәтте өзі де алған жарақаты салдарынан ерлікпен қаза болды. Қайсар қыздың ақтық айқасы жауынгер жолдастарына жігер беріп, шабуылды жеңіспен аяқтауға септігін тигізді.
Әлияның жанқиярлық ерлігі мемлекет тарапынан жоғары бағаланып, 1944 жылы 4 маусымда оған қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Мәншүк пен Әлия – қазақтың қос шынары атанған, Батыр атағын алған қос қарлығашы. Екі қыздың есімдері кеңес дәуірінен бері мектеп оқулықтарына еніп, олардың өмірі мен ерлігі туралы шығармалар, өлең-жырлар халқымыздың жүрегінде жатталды. Ақтөбе қаласында Әлияның еңселі ескерткіші тұр, өлкенің ең әсем облыстық музейі Ә.Молдағұлова атында. Республиканың түкпір-түкпірінде оған арналған мемориалдар мен көшелер бар. Батыр қыздың қайсарлығы мен отансүйгіштігі бүгінгі ұрпақ үшін әрдайым мақтаныш һәм үлгі.
Төлеген Тоқтаров
Екінші дүниежүзілік соғысының алғашқы ауыр жылдарында ерлігімен көзге түскен қазақ батырларының бірі – Төлеген Тоқтаров. 21 жастағы өрімдей жас жігіт 1941 жылдың желтоқсанында әскерге алынып, 8-гвардиялық атқыштар дивизиясының (таныс 316-дивизияның) құрамында Мәскеу түбіндегі ұрыстарға кірді. Қол пулеметімен қаруланған жауынгер Тоқтаров алдыңғы шепте ерекше батылдығымен танылып, ауыр шайқастарда талай мәрте жанын шүберекке түйіп ұрыс жүргізді. Жас болса да, оның қайтпас қайсарлығы үшін бөлімдестері оны «батыр жігіт» деп айрықша құрметтейтін болған.
1942 жылдың қысында Мәскеу түбіндегі Бородино ауылы маңында гитлершілерге қарсы болған шайқаста гвардияшы Төлеген Тоқтаров теңдессіз ерлік жасады. 10 ақпан 1942 жылы таңертең кеңес әскеріне басым күшпен қарсы шабуылға шыққан неміс бөлімшесін тойтару кезінде Төлеген ауыр жараланады. Соған қарамастан ол шегінген жоқ. Жау сарбаздары жақын келіп қалған сәтте батыр орнынан атып тұрып, қолындағы автоматымен қарсы келген топтың ортасын бұза жарып кірді. Оқ-дәрісі таусылғанша атысып, соңында окопқа басып кірген бір топ неміс офицерлері мен солдаттарын мылтығының дүмімен ұрып жусатып салды. Ауыр жарақатына қарамай, жанталаса жүріп бір неміс офицерінің басын мылтық дүмімен қағып сындырып, жаудың 49-шы солдатын жер жастандырды. Дәл осы сәтте жау оғы оның өмірін қиып түсірді – Төлеген мәңгіге көз жұмды. Бірақ батырдың соңғы сәтке дейінгі ерлігі бөлімшесін қайрады, алға бастап, жауды сол позицияда талқандауына жол ашты.
Ер жүрек қазақ сарбазының бұл жанқиярлығы ел ұмытпастай есте қалды. Кеңес басшылығы Төлегеннің атына жоғары награда беруге шешім қабылдап, оған 1943 жылдың қаңтарында Кеңес Одағының Батыры атағы қайтыс болғаннан кейін берілді. Төлеген Тоқтаров – халқымыздың соғыстың алғашқы кезеңіндегі рухын көтерген, «Отан үшін жан пида» деген ұғымның нақты үлгісіне айналған есім. Бүгінде Шығыс Қазақстан облысындағы Лениногор (Риддер) қаласында және Өскеменде оның есімімен аталатын көшелер, өзі білім алған мектебіне қойылған ескерткіш тақта жас ұрпаққа батырдың ерлігін паш етіп тұр.
Сұлтан Баймағамбетов
Кеңес Одағы батырларының галереясында өшпес із қалдырған тағы бір есім – Сұлтан Біржанұлы Баймағамбетов. 23 жасар қазақ сарбазы Сұлтан 1941 жылы әскерге шақырылып, Екінші дүниежүзілік соғысының сұрапылына аттанды. Ол Солтүстік-Батыс майдандағы 147-атқыштар полкінде пулемет бөлімшесінің командирі, аға сержант болды. Баймағамбетов Ленинградты қорғау шайқастарында асқан ерлік көрсетіп, сан мәрте жараланса да қайта сапқа тұрған қайтпас жауынгер еді.
1943 жылдың шілдесі, Ленинград түбіндегі Синявино ауылы маңында кеңес әскерлері шабуылға шықты. Сұлтанның пулеметшілері алғы шепте келеді. 22 шілде күні болған ұрыста ол бөлімшесімен бірнеше ондаған неміс әскерін жойып, алға жылжыды. Алайда 25 шілдеде жаудың беті қайтпай, кеңес жауынгерлері дұшпан бекінген дот (дзот) қасынан өте алмай тұрып қалады – оқ боратып тұрған пулемет ұтымды шабуылға мүмкіндік бермеді. Сол сәтте аға сержант Баймағамбетов бір шешімге келеді. Ол жер бауырлап жорғалап барып, гранатасын лақтырып дзоттың оғын біраз бәсеңдетті. Бірақ көп ұзамай сұрапыл пулемет қайта гүрсілдей бастады. Екінші ойлануға уақыт жоқ: жанындағы жолдастарына сәттілік тілеген Сұлтан от шашып тұрған ұңғыға қарай ұмтылды да, көз ілеспес сәтте өзінің кеудесін жау амбразурасына тосып, оқ жалынын кеудесімен жаба құлады. Саналы өмірінің соңғы секундтарында осындай ерлік жасаған қазақ сарбазы сол жерде қаза тапты, бірақ оның бұл қадамымен кеңес жауынгерлеріне жол ашылды – бөлімшелер шабуылды жалғастырып, жау бекінісін талқандады.
Сұлтан Баймағамбетовтің жанқиярлығы ерліктің мәңгілік символына айналды. Бұрыннан Александр Матросовтың ерлігін білетін жауынгерлер енді өз қатарларынан шыққан Батырдың дәл сондай көзсіз ерлігіне куә болды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы 1944 жылдың 21 ақпанында С.Баймағамбетовке қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағын берді. Батырдың есімі еліне кең тарады: Қостанай қаласындағы бір көшеге С.Баймағамбетов аты беріліп, туған жері Амангелді ауданында мүсіні орнатылды. Ленинград облысындағы Синявино биігінде бауырластар зиратында Сұлтанның аты мәңгілік тақтада қашалған. Оның ерлігі бүгінгі бейбіт өмірдің қандай бағамен келгенін еске салып, әр буынға Отанға адалдықтың өшпес үлгісі ретінде айтылып келеді.
Сағадат Нұрмағамбетов
Екінші дүниежүзілік соғысында жауынгерлік жолы кейін ел тәуелсіздігі кезеңінде жалғасқан бірегей тұлға – Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов. Ол 1942 жылы небәрі 18 жасында әскерге алынып, қысқа мерзімді пулеметшілік курстан соң майданға аттанады. 1943-1945 жылдар аралығында Сағадат Нұрмағамбетов Украинаны, Молдавияны, Беларусь пен Польшаны неміс басқыншыларынан азат ету ұрыстарына қатысқан. Жас офицер жауынгерлік жолында взвод, рота басқарды, батальон командирлігіне дейін көтерілді. Ерекше әскери қабілетімен көзге түскен Нұрмағамбетов 1945 жылы Берлин операциясына қатысып, жау ұясына шабуылдаушылардың қатарында болды. Гитлердің Райхканцеляриясын, рейхстагты алуға қатысқан батальон командирі Сағадат шайқастағы шеберлігімен әрі ерлігімен көзге түседі.
Берлинге дейінгі жолда, Польша жерінде кеңес әскері үлкен өзеннен өту тапсырмасын алды. Нұрмағамбетов басқарған батальон аяусыз шайқаста Пилица өзенінен өтіп, жаудың әлденеше қорғаныс шебін бұзып жарды. Осы операция барысында көрсеткен ерлігі мен бөлімшесін шебер басқарғаны үшін аға лейтенант (кейін капитан) Сағадат Нұрмағамбетовке 1945 жылы Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Жиырма жастағы қазақ офицерінің кеудесіне Алтын Жұлдыз тағылады – бұл қазақ елінің мерейін үстем еткен үлкен оқиға болатын.
С.Нұрмағамбетов соғыстан кейін де әскерде қалып, ұзақ жылдар бойы абыройлы қызмет етті. Ол полковник дәрежесіне дейін өсіп, 1991 жылы тәуелсіз Қазақстанның ең алғашқы Қорғаныс министрі лауазымын атқарды. Армия генералы шеніне дейін жетіп, өмірінің соңына дейін елінің қорғанысын нығайтуға атсалысты. Сағадат Нұрмағамбетов – ұрыс даласындағы ерлігі ел есінде сақталған, бейбіт кезеңде де халық қызметінде болған нағыз қазақ батыры. Бүгінде Астана қаласында (Нұр-Сұлтан) және еліміздің бірнеше өңірінде оның есімі көшелерге берілген, әскери оқу орындарында Сағадаттай сардар шықсын деп тілеп, жас офицерлерге батырдың өмір жолы үлгі етіледі.
Қасым Қайсенов
Екінші дүниежүзілік соғысы жылдарында жау тылында қаһармандық күрес жүргізген қазақ партизандарының көшбасшысы – Қасым Қайсенов. 1918 жылы Шығыс Қазақстанда дүниеге келген Қасым соғыс басталғанда әуелде барлаушылар дайындайтын курстан өтеді де, 1941 жылдың соңында жау басып алған Украина жеріне арнайы десант ретінде жіберіледі. Содан бастап 23 жастағы қазақ жігіті бірнеше жылдан соң ғана еліне оралғанға дейін Еуропаның ормандарында, Карпаттың тау шатқалдарында партизан соғысын жүргізді. Қайсенов басқарған партизан жасақтары Украина, Молдавия, Румыния жерлерінде неміс-фашист әскеріне тыныштық бермей, төрт рет әуе десантымен түсіріліп, түрлі операцияларды сәтті орындады. Мысалы, 1943 жылғы қыркүйекте Украинада Қайсенов отряды түн жамыла Григорьевка, Луковицы, Зарубинцы селоларын тұтқиылдан басып алып, жауға ойсырата соққы берді. Сол қиян-кескі ұрыста партизан қолбасшысының астындағы 120 жауынгерінің көбі, шамамен жүзге жуығы ерлікпен қаза тауып, Қасым аз ғана сарбазбен орманға шегінуге мәжбүр болды. Алайда уақытша шегінгенімен, ол келесіде күшейтілген құраммен қайта оралып, жауға қарсы күресті жалғастырды. 1944 жылы маусымда Қайсенов соңғы рет жау тылына – Карпат тауына парашютпен түсіріліп, сондағы партизандарға жетекшілік етеді. Азаттық үшін алыстаған сол айқастарда қазақ батырының талай серігі көз жұмды: Карпаттағы 60 партизанының 53-і шейіт болып, небәрі жетеуі тірі қалды деп еске алады Қасымның өзі. Осындай жанқиярлық ерліктері үшін Қайсеновті майдандастары «Вася» деген жасырын атымен Украинаның аңыз адамына балаған. Оның құрметіне Украинаның өзінде ескерткіш орнатылып, жергілікті халық әлі күнге қазақ батырын ризашылықпен еске алады.
Қасым Қайсенов партизан ретінде көптеген марапаттарға ұсынылды. Соғыс жылдарында оның отряд командирі ретіндегі ерлігі ІІІ дәрежелі «Богдан Хмельницкий» орденіне ұсынылған болатын. Алайда түрлі себептермен жоғары награда – Кеңес Одағының Батыры атағы Қайсеновке сол кездері берілмей қалды. Соғыстан кейін еліне оралған Қасым ағамыз бейбіт тірлікке араласып, ұзақ жылдар бойы қазақ әдебиетінде партизан тақырыбын негіздеген жазушы ретінде танылды. Ол өзінің бастан кешкен оқиғаларын арқау етіп көптеген кітаптар жазды. Қазақ оқырманы Қайсеновтің шығармалары арқылы партизан өмірінің қыр-сырын танып, ерлік рухын сезінді.
Халық Қасымды шын мәнінде Батыр деп таныса да, ресми атақтың кешіккені көптің көкейінде жүрген. Ақыры тәуелсіздік келген соң, әділеттілік те салтанат құрды: 1995 жылы 9 мамырда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Қасым Қайсеновке «Халық Қаһарманы» атағы берілді. Сол жылдың мамырында Елбасы өз қолымен Қайсеновтің кеудесіне Алтын Жұлдыз тағуы – барша қазақтың мәртебесі болды. Көзінің тірісінде аңызға айналған партизан-жауынгер ақыры ұлттық батыр ретінде мойындалды. 2006 жылы 89 жасқа қараған шағында Қасым Қайсенов Алматыда дүниеден озды. Өмірінің соңына дейін халқының құрметіне бөленіп өткен Қайсеновтің есімі бүгінде ел жадында: мектептер мен көшелерге аты берілген, естеліктер кітап болып басылған. Оның ерлігі мен еңбегі Тәуелсіз Қазақстан ұрпақтарына Отансүйгіштіктің өшпес үлгісі болып қала бермек.
Рақымжан Қошқарбаев
Берлин. 1945 жылдың 30 сәуірі… Бұл күн тарихта Жеңіс туының Рейхстагқа тағылу сәтімен қалды. Сол бір жүз мыңдаған боздақтардың қаны төгілген соғыстың соңғы айларында фашизмнің ордасына ту тіккен ержүрек жауынгердің бірі емес, бірегейі – қазақ халқының қаһарман ұлы Рақымжан Қошқарбаев еді. 21 жастағы лейтенант Қошқарбаев 150-атқыштар дивизиясы сапында Берлинге шабуылдаған. Жанындағы жауынгер досы Григорий Булатовпен бірге жан кешті батыл қадам жасап, оқ пен оттың астында бұрқақ су толы шұңқырдан шұңқырға еңбектеп өтіп, Рейхстагтың қабырғасына қызыл жеңіс туын алғаш болып қадады. Қос жауынгердің бұл ерлігі шынында да сұрапыл соғыстың аяқталғанын әйгілеген маңызды сәт еді.
Алайда сол дәуірдің саяси жағдайына байланысты Рақымжан Қошқарбаев пен оның серігі Батыр атағына ұсынылмады. Берлин операциясының ресми тарихында ту тіккендер ретінде басқа жауынгерлер аталып, қазақ офицерінің аты елеусіз қалды. Бірақ уақыт бәрін өз орнына қойды: көп жылдар бойы архивтерде сақталған деректер зерттеліп, Рақымжанның жанқиярлығы шын мәнінде орасан зор ерлік екендігі мойындала бастады. 2005 жылы ресейлік тарихшылар тобы ақиқатқа көз жеткізіп, Р.Қошқарбаев пен Г.Булатовтың жеңіс туын алғашқы болып тіккенін ресми түрде мәлімдеді. Ал Қазақстан халқы өз батырын бұдан әлдеқайда бұрын ұлықтап үлгерген еді.
Соғыстан кейін Рақымжан ағамыз елге оралып, біраз жыл азаматтық салада қызмет етті. Бірақ соғыстағы ерлігі лайықты бағаланбағаны көкірегінде күйік болып қала берді. Тек 1999 жылы Тәуелсіз Қазақстанның Президенті жарлығымен Рақымжан Қошқарбаевқа «Халық Қаһарманы» жоғары атағы беріліп, ол толық мойындалған ұлттық қаһарман ретінде тарих төрінен орын алды . Өкінішке қарай, батыр бұл қуанышты өзі көре алмады – 1988 жылы өмірден өткен-ді. Дегенмен ер есімі ешқашан өшпейді: бүгінгі таңда Астана қаласында (өзінің ту тіккен жеңіс туындай) Рақымжан Қошқарбаевтың алып ескерткіші бой көтеріп, бір үлкен даңғылға батырдың есімі берілген. Мектеп оқулықтары мен көптеген деректі шығармаларда Рақымжан ерлігі паш етіліп, жас ұрпақтың санасында асқақ тағылым болып жаңғырып тұр. Оның тарихи рөлі – қазақтың Ұлы Жеңіске қосқан үлесін әлемге әйгілеуінде, халқымыздың намысты, қайсар халық екенін тағы бір дәлелдеп беруінде.
Талғат Бигелдинов
Қазақ халқының даңқты қыраны, аспан еркесі атанған Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов – Екінші дүниежүзілік соғысында аты аңызға айналған ұшқыш-штурмовик, авиация генерал-майоры. Ол қазақтан шыққан жалғыз екі мәрте Кеңес Одағының Батыры атағын иеленген жан. 1922 жылы Ақмола облысында туған Талғат жастайынан ұшқыш болуды армандап, 1940 жылы Саратов әскери авиация училищесіне оқуға түскен. Соғыстың алғашқы жылында Орынбордағы Чкалов әуе училищесін бітіріп, 1943 жылдың қаңтарында бірден майданға жіберіледі. 144-гвардиялық шабуылдаушы авиаполктің Ил-2 ұшағын тізгіндеген Бигелдинов алғашқы күннен жауға қарсы асқан жаужүректікпен ұшатын тәжірибелі ұшқышқа айналды. Ол әуеде сансыз шайқастарға қатысып, Сталинградтан басталған ұрыс жолын Украина мен Польша арқылы Берлинге дейін жалғастырды. 1944 жылдың күзіне қарай Бигелдинов жаудың 4 ұшағын атып түсіріп, жерде көптеген танкілері мен техникаларын жойған аса үздік ұшқыш ретінде танылды. Кеңес әскерінің Украинадағы шабуылдары кезінде көрсеткен ерліктері үшін 26 қазан 1944 жылы гвардия аға лейтенанты Талғат Бигелдиновке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Бұл оның кеудесіне тағылған алғашқы Алтын Жұлдыз еді.
Аспанда асқан шеберлігімен дараланған қыран қазақ 1945 жылы Берлин операциясына дейін талай шешуші ұрыстарға қатысты. Краков, Оппельн (Ополе), Катовице, Бреслау (Вроцлав) сияқты қала-крепосталарды шабуылдауда Талғаттың штурмовиктер эскадрильясы жау бекіністерін талқандап, жеңісті жақындатты. Ол басқарған топ әсіресе Берлин түбіндегі шайқастарда неміс әскерінің техникасы мен тірі күшін жоюда ерекше көзге түсті. Осы еңбектері үшін 1945 жылдың 27 маусымында гвардия капитаны Т.Бигелдиновке екінші мәрте «Алтын Жұлдыз» табысталып, ол Кеңес Одағының Батыры атағын екі рет алған тұлға атанды. Сөйтіп, қазақ баласының аты бүкіл майданға танылды.
Соғыстан кейін Талғат Бигелдинов әуе күштері академиясын тәмамдап, 1956 жылға дейін әскери авиация саласында қызметін жалғастырды. Зейнетке шыққан соң да еліміздің азаматтық авиациясына үлес қосты. 2014 жылы өмірден озған батыр көзі тірісінде халық құрметіне бөленіп, Қазақстан авиациясының ардагері саналды. Бүгінде Алматы қаласында және туған жері Ақмола облысында Талғат Бигелдинов атында көшелер, мектептер бар. Жастар генерал-майор Бигелдиновтің өмірбаяны мен ерлігін оқып-біліп, одан үлгі алады. Оның тарихи рөлі – жауынгерлік шеберліктің, қайтпас ерліктің, және қазақтың қанаты қатайған қыран халық екендігінің дәлелі болуында.
Нұркен Әбдіров
Екінші дүниежүзілік соғысы жылдарында асқан ерлігімен көзге түскен тағы бір қазақ қыраны – Нұркен Әбдіров. Қарағанды өңірінің тумасы Нұркен 1942 жылдың жазында шағаладай ақ Ил-2 шабуылдаушы ұшағының штурвалына отырып, Сталинград майданына аттанды. Жас сержант Әбдіров аз уақыттың ішінде ерлігімен ерекше танылған ұшқыш болды. Ол 267-шабуылдаушы авиация дивизиясының 808-авиаполкі құрамында Сталинград шайқасына қатысып, 16 мәрте жауынгерлік тапсырмамен ұшты. Осынша ұрыс тапсырмалары барысында Нұркен жаудың 12 танкісін, 28 автокөлігін, оқ-дәрі тиелген 18 көлігін, 3 жанармай цистернасын және бірнеше атыс ұясын жойып жіберді. Осындай ерлігі үшін көп ұзамай оған ұсыныс жасалып, марапатталуы тиіс еді.
Алайда 1942 жылғы 19 желтоқсанда Нұркен Әбдіров өзінің ең соңғы – 17-ші ұшу тапсырмасына аттанды. Бұл Сталинград түбіндегі шешуші шайқастардың бірі болатын. Жас ұшқыш басқарған звеноға (тобына) Дон өзені маңындағы Боков-Пономарев ауданы тұсында шоғырланған жау танктерін және бекінген шептерін шабуылдау бұйырылды. Ержүрек қазақ ұшқышы әп дегеннен қарсы алдындағы бірнеше дзотты, екі зенит зеңбірегін және алты танкті жойды. Аспанда өрши түскен ұрыста жау оғы әуеде самғап жүрген Әбдіровтің Ил-2 ұшағын зақымдап, моторынан өрт шыға бастады. Төменде лег-легімен қаптап тұрған фашист танктері мен техникалары, жаяу әскері ұшқыштың көзіне оттай басылды. Осы сәтте Нұркен ешкім күтпеген аса қаһармандық қадамға бел буды – өзінің отқа оранған ұшағын жердегі жау техникасы шоғырланған тұсқа бағыттап құлдилай жөнелді . Қара жер солқ ете түскендей қуатты жарылыс болды: алып әскери ұшақ қоймалардағы жанармай цистерналарына соғылып, көз алдыны алапат өрт шалды. Салмағы алты тонна ұшақ пен ондағы жарылғыш заттардың қуатынан жаудың бірнеше танкісі, екі зеңбірегі және ондаған солдат пен офицері жойылды. Ал ержүрек ұшқыш Нұркен Әбдіров пен оның жанындағы байланысшы әріптесі Александр Комиссаров сол жерде қаза тапты.
Бұл «аспанмен жерді жалғаған» көзсіз ерлік майдандағы жауынгерлерді рухтандырып, фашистердің мысын басты. Басшылық Нұркеннің ерлігін бірден бағалап, көп ұзамай жоғары атаққа ұсынды. 1943 жылдың 31 наурызында Нұркен Әбдіровке Кеңес Одағының Батыры атағы (қайтыс болғаннан кейін) ресми берілді. Қыршын жас қазақ ұшқышының бұл өшпес ерлігі жаудың бетін қайтаруға психологиялық тұрғыда зор әсер еткені даусыз – оны майдан газеттері жарыса жазып, қалаларда митингілерде ұран етіп жатты. Соғыстан кейін де Нұркен есімі халық жүрегінен өшкен жоқ. Қарағанды қаласының орталығында қасқайған батырдың еңселі ескерткіші орнатылды. Ол туған облыстың бірнеше мектебі мен көшелері Нұркен Әбдіровтің атымен аталады. Батыр туралы «Отты таран» атты фильм түсіріліп, көптеген туындылар жарық көрді. Әбдіровтің ерлігі – Отан үшін жанын қиған, көзсіз батырлықтың үлгісі ретінде ел есінде мәңгі сақталады.
Еліміздің азаттығы мен адамзаттың фашизмнен құтқарылуы жолында жанын қиған осындай қазақ батырларының ерлігі – бүгінгі ұрпақ үшін баға жетпес рухани қазына. Жауынгерлердің жанқиярлығы мен Отанға деген сүйіспеншілігі жылдар өткен сайын өз маңызын жоймақ емес, керісінше жаңа ұрпақтың бойына отансүйгіштік сезім дарытатын құнды өнеге болып қала береді. Бұл батырлардың әрқайсысы – тек өз халқының ғана емес, бүкіл Кеңес Одағы халықтарының ортақ қаһармандары. Ұрпақтары құрметтеп, есімдерін ардақтайтын мұндай тұлғалар тарих бетінде алтын әріппен жазылған.
Бүгінде Қазақстан халқы Екінші дүниежүзілік соғысы батырларының есімдерін мәңгілікке есте сақтауға зор көңіл бөледі. Ел қалаларында Жеңіс саябақтары мен Даңқ мемориалдары бой көтеріп, сол жақта Бауыржан, Мәншүк, Әлия сынды аты аңызға айналған қаһармандардың бейнелері қашалып жазылған. Мектеп оқулықтары мен әдеби шығармаларда олардың өшпес ерлігі ұрпақтан-ұрпаққа аманат етілуде. Жыл сайын 9 мамыр – Жеңіс күні ардагерлер мен батырлардың рухына тағзым етіп, ерліктерін еске алу дәстүрге айналған.
Осынау батырлардың саны мыңға жетпесе де, олардың тылсым рухының күші миллиондарға медет болды – сол қиын-қыстау кезде де, одан кейінгі бейбіт құрылыс кезеңінде де. Олар ерліктің ерен үлгісін көрсетіп, елдік пен мемлекеттіліктің ұлы мұратын өз өмірлерінен биік қойды. Сондықтан қазақтың әрбір батыр ұлы мен қызының тарихтағы орны ерекше. Халқымыз «Ер есімі – ел есінде» дейді. Расында, Екінші дүниежүзілік соғысына қатысқан қазақ батырларының жарқын бейнесі ешқашан ұмытылмайды. Олардың ерлігі – мәңгілік, ал рухы – бүгінгі тәуелсіз еліміздің жеңістеріне жол сілтейтін шамшырақ болмақ.